Wat het probleem is met de islam

leestijd: 10 minuten

Een leraar op straat onthoofd. Dat is de meest recente terreurdaad in naam van de islam in een niet aflatende litanie van gewelddaden.
Je maakt mij niet meer wijs dat die alleen uit omstandigheden zijn te verklaren, de sociaal-economische positie van moslims, of wat dan ook. Het moet iets zijn in de islam zelf.
Deze gespreksflard zette me aan het denken.

Nee, het was eerder mijn intuïtie die aanklopte. Die zei: ja, de islam heeft een probleem, maar denk niet dat dat het enige is; alsof de wereld zonder problemen is, als dat van de islam is opgelost. Er is méér aan de hand, zei mijn intuïtie. Het probleem met de islam is niet los te zien van een grotere context. Maar hoe zit dat dan? En wat doe je ertegen?
Ik heb niet het precieze antwoord, maar misschien wel het begin van meer inzicht. Dit stuk is een essay, letterlijk een poging om er meer zicht op te krijgen.

Ten eerste, wat de islam betreft:
Hoezeer de islam onderling ook verdeeld is, er is één belangrijke gemeenschappelijke noemer: voorop staat de eenheid van het persoonlijke, maatschappelijke en religieuze leven. Er is één God en de goddelijke voorschriften die via de profeet Mohammed tot de wereld zijn gekomen beslaan alle aspecten het leven. Je moet bijvoorbeeld vijf keer per dag bidden, en dat geldt achter de voordeur thuis maar ook op straat, op kantoor, in de politiek. Dat is een ondeelbaar geheel. Met daarbij als slotakkoord: Mohammed is de laatste van de profeten (na onder andere Abraham, Mozes, Jezus). In de Koran is bezegeld hoe het voor eens en altijd zal zijn. Dat al direct een paar decennia na Mohammed islamitische groeperingen elkaar de hersenen begonnen in te slaan over de interpretatie van de Koran, doet aan die grondgedachte van eenheid niets af. Ieder strijdt in naam van die eenheid.

Ten tweede, de invloed van globalisering:
Omdat de eenheidsgedachte in de islam sterker en explicieter is dan in welke andere religie of cultuur ook, heeft de islam nu het meeste last van de globalisering: dat alles overal door elkaar heen loopt. Globalisering klinkt wellicht leuk, alsof de wereld één dorp wordt, maar het effect in de dagelijkse praktijk is het tegenovergestelde: versplintering. De status quo wordt verstoord door vreemde invloeden. Het effect daarvan op ons leven is: ontworteling.
Dat zorgt over de hele wereld, in alle culturen en religies voor schokken en verschuivingen. In verschillende mate en op verschillende terreinen, en met uiteenlopende acties en reacties. Maar overal zie je wel dezelfde reflexen: een vlucht in nadrukkelijke eigenheid en identiteit, een hang naar (quasi-)orthodoxie, unificatie en afscherming. Mensen en samenlevingen worden van hun ankers geslagen en de natuurlijke reflex is zoeken naar verankering – en waar vind je die in de meest voor de hand liggende vorm? In het verleden. In proclameren dat ‘wij’ anders zijn dan ‘zij’. In waarschuwen dat wie ‘onze’ gelederen doorbreekt aangepakt zal worden.

Een simpel Nederlands voorbeeld: Zwarte Piet is een oude traditie die ‘wij’ moeten handhaven. Eigen volk eerst. En voor wie tegenspreekt geldt: we hebben jouw adres en weten je te vinden.
Landen als Polen en Hongarije worden weer helemaal ‘zoals ze van oudsher bedoeld zijn’.
Ieder mens, iedere groep, ieder land reageert op ontworteling naar de eigen aard en cultuur, met ferme wetten of gepolder, met identiteitspolitiek, meer of minder gewelddadig, en met natuurlijk altijd de kapers op de kust die gewoon uit zijn op macht, meer en minder wreed.

Interessant verschil tussen de islamitische en westerse reacties is de meer persoonlijke aard van de reacties van moslims. De islam is een heel ‘plat’ georganiseerde religie en wat je ziet zijn bijna persoonlijke queestes: met bomgordels, onthoofdingen – in plaats van zoals wij het doen, netjes geïnstitutionaliseerd mensen buiten zicht in de Middellandse Zee laten verdrinken om onszelf van vreemde smetten vrij te houden. De expliciete gewelddadigheid van de reacties van moslims past in de context van gewelddadigheden in de Koran en de rauwere culturen waar de islam dominant is. Om een luis in de pels in een Turks consulaat aan stukken te snijden past bij de Arabische cultuur. Rusland doet het met vergif. De VS stuurt drones en commando’s.

Dit moet niet gelezen worden als een vergoelijking van islamitische terreur, in de zin van ‘wij doen hetzelfde’. Waar mijn intuïtie op aanstuurt, is een breder perspectief. Op de een of andere manier zitten we allemaal in hetzelfde schuitje – daar zouden we misschien meer oog voor moeten krijgen. Het voorkomt dat we denken dat onze oplossingen de geschikte receptuur zijn – als iedereen nou maar door de wasstraat van de Verlichting en vrijheid van meningsuiting gaat, komt het goed. Alsof wij niet kampen met dezelfde soort perikelen van ontworteling. Je zou het kunnen vergelijken met een disfunctioneel gezin, waar constant spanning hangt, bijvoorbeeld doordat de ouders het altijd met elkaar oneens zijn. Op de spanning reageert het ene kind met geweld om zijn zin te krijgen, de ander kruipt weg in een holletje, een derde probeert de dans te ontspringen door de komiek uit te hangen, een vierde glipt er tussenuit met gladde praatjes. Zou je alleen het gewelddadige kind aanpakken, dan is daarmee nog niet de disfunctionaliteit aangepakt die de bron is van al dat rare gedrag van de kinderen.

Iedereen wordt geconfronteerd met ontworteling. Sociale media jagen complotdenkers aan. Rappers inspireren jongetjes om elkaar met messen dood te steken. Moslims maken bomgordels. Het zijn in zekere zin verschillend ogende pakken, maar allemaal van hetzelfde laken. We zouden meer oog moeten krijgen voor dat laken, en kijken of we daar iets aan kunnen doen. Want net zo goed als Nederlanders niet allemaal extremisten zijn die graag Pim Fortuyn hadden willen vermoorden, en de meerderheid daar niets van moet hebben, zijn er onder moslims extremisten en een meerderheid die in rust, vrede en welvaart wil leven. Of het probleem in de islam groter is en dieper gaat dan vergelijkbare problemen elders in de wereld – en dat we voor dat pak toch echt meer aandacht moeten hebben dan voor andere – is moeilijk te zeggen. Ik vermoed van wel. Ik vermoed dat de schokken en verschuivingen in deze globaliserende, ontwortelde, versplinterde wereld het hevigst zijn voor moslims, omdat de kern van hun religie en cultuur geraakt wordt. Hun hele leven. En omdat de belangrijkste islamitische landen weinig of geen ‘checks and balances’ kennen in hun politieke systeem. Dat is niet perse achterlijk; Saudi-Arabië is geen achterlijk land maar wel totalitair, onverdraagzaam en exporteur van bijpassende ideeën.

Maar hoe weeg je af, wat het meest bedreigend is? Hoe weeg je bijvoorbeeld het angstaanjagende feit dat het machtigste land ter wereld, met een cultuur die de hele wereld domineert, vier jaar lang (en misschien nog eens vier jaar extra) geleid wordt door een evident gestoorde narcist, in het zadel geholpen door mensen die geloofden in loze beloften van orthodoxie, unificatie en afscherming? Het probleem met de islam is voor de westerse wereld extra moeilijk te verdragen omdat moslims een ongeëvenaarde verbeeldingskracht inzetten die ons, het Westen, tot grotere ontzetting brengt dan welk ander geweld ook: met vliegtuigen de Twin Towers ruïneren is een daad van epische proporties die het hart van de Amerikaanse cultuur treft; mensen in kooien verbranden is iets waar wij lijfelijk bij huiveren; het is voor de meesten van ons onvoorstelbaar dat je jezelf (en je omgeving) met een bomgordel opblaast. Met machinegeweren bezoekers van het poppodium Bataclan uitmoorden, de redactie van weekblad Charlie Hebdo ombrengen, de cineast Theo van Gogh op klaarlichte dag een mes in de borst steken, de leraar geschiedenis en aardrijkskunde Samuel Paty onthoofden. Dat slaat ons met stomheid. Toen iemand in 2002 met een pistoolschot Fortuyn vermoordde ging er golf van ontzetting door het land, maar om met een mes een brief te planten in iemands borst is gevoelsmatig nog weer van een andere, gruwelijker orde. Een beetje terreur kunnen wij nog wel aan, maar die van moslims is zo ongehoord, dat we ons verstand erbij verliezen. Van de weeromstuit hebben wij de neiging net zo irrationeel en primitief terug te slaan – oog om oog, tand om tand.

Dat brengt mij bij mijn laatste punt: wat te doen?
Ontworteling is de context. Hoe kunnen we daarop reageren? Je verstand verliezen en louter impulsief tekeer gaan, is het kwaad van de ontworteling reproduceren. Niet dat er iets mis is met de impulsen van de buik; de (onder)buik is de bron van vitaliteit – het leven wil leven. Een uiting daarvan is bijvoorbeeld dat je vergelding wil, en de schurk wil pakken, als jouw Twin Towers omver gevlogen worden. Maar die impulsen moeten in balans gebracht worden door het onderscheidingsvermogen van het verstand. Al was het maar om blinde slagen in de lucht te voorkomen, zoals praten over een ‘As van het Kwaad’ die alleen in jouw verbeelding bestaat, en over massavernietigingswapens die in heel Irak niet te vinden zijn. Waardoor je decennialang in oorlogen komt vast te zitten in landen waar je alles overhoop haalt en niets te zoeken hebt (behalve olie). Als je je verstand verliest, neemt de buik het over, en begin je van de weeromstuit zelf een religieus getoonzette queeste: tegen ‘het Kwaad’ en ‘duivelse regimes’ in Iran, Irak, Afghanistan. En ga je ook martelen, zoals in de Abu Ghraib-gevangenis in Bagdad. Je spiegelt wat je wilt bestrijden.

Het zou mogelijk verstandiger zijn geweest niet langer de olie en oliedollars – en export van extremistische islamitische ideologieën – van Saudi-Arabië te accepteren. Wie is een grotere bedreiging voor de stabiliteit in de wereld: de VS die voor meer dan 400 miljard aan wapens verkoopt aan Saudi-Arabië ‘om Iran te bestrijden’, of de onthoofder in de straten van Parijs?
Waar zit de wortel van ontsporing: in de volgers van Qanon of in de monopolistische tech-firma’s die de algoritmes maken en er met het geld vandoor gaan? Als we de jeugd overstelpen met agressieve games, haatzaaiende youtube-imams en drill-rappers, is het dan verbazingwekkend dat de messen getrokken worden in de straten?

Bij wijze van conclusie:
De islam is niet per definitie terroristisch, al is deze religie en levenswijze er vatbaarder voor dan andere overtuigingen; het is de ontworteling die moslims tot terrorisme drijft. Het is van belang om samen met moslims aan het licht te brengen hoe dat ‘mechanisme’ werkt, waardoor in hun kringen terrorisme ontstaat, en wat daar tegen te doen is. Het heeft niet veel zin om er een cultuurstrijd van te maken – wij tegen zij. Om boerka’s te verbieden in de hoop dat de islam net zo verlicht wordt als wijzelf. Die hoogmoedige drang naar unificatie is het gespiegelde van de drang iedereen islamitisch te maken. Net zomin heeft het zin om te denken dat je de hele islam het land uit moet helpen, om van terreur verlost te zijn – een overreactie die echt niet gaat lukken en de terreur niet stopt.
Wie terreur wil bestrijden moet de terroristen bestrijden. Voor de bühne kan ik er nog bijschrijven dat dat ‘keihard’ moet gebeuren, maar het betekent simpelweg gerichte aandacht voor alles wat in de islam (en daarbuiten) dreigt te ontsporen in geweld tegen de samenleving. Daar hebben we de moslims zelf hard bij nodig. En we zullen er mee moeten leren leven dat we daarmee niet meteen van terreur verlost zijn.

Sowieso zijn we niet meteen verlost van alle zorgen. We zouden bij onszelf te rade moeten gaan in hoeverre onze cultuur voedingsbodem is voor dit soort destructie. Globalisering laat zich niet ongedaan maken, maar we kunnen wel het spoor terug volgen om te zien waar ontworteling aangewakkerd wordt en hoe we dat in betere banen zouden kunnen leiden. Om minder een disfunctioneel gezin te worden. Want wat het probleem is met de islam, is niet het probleem van de islam alleen.

© Tom Maas 11/2020

Deel dit:

Leave a Reply